भारतीय डाक सेवा के वरिष्ठ अधिकारी श्री कृष्ण कुमार यादव के अनुसार कर्नल वाई विंधाम ने पहली बार हवाई मार्ग से कुछ मेल बैग भेजने के लिए डाक अधिकारियों से संपर्क किया जिस पर उस समय के डाक प्रमुख ने अपनी सहर्ष स्वीकृति दे दी। मेल बैग पर ‘पहली हवाई डाक’ और ‘उत्तर प्रदेश प्रदर्शनी, इलाहाबाद’ लिखा था। इस पर एक विमान का भी चित्र प्रकाशित किया गया था। इस पर पारंपरिक काली स्याही की जगह मैजेंटा स्याही का उपयोग किया गया था। आयोजक इसके वजन को लेकर बहुत चिंतित थे, जो आसानी से विमान में ले जाया जा सके। प्रत्येक पत्र के वजन को लेकर भी प्रतिबंध लगाया गया था और सावधानीपूर्वक की गई गणना के बाद सिर्फ 6,500 पत्रों को ले जाने की अनुमति दी गई थी। विमान को अपने गंतव्य तक पहुंचने में 13 मिनट का समय लगा।
भारत में डाक सेवाओं पर तमाम लेख और एक पुस्तक 'इंडिया पोस्ट : 150 ग्लोरियस ईयर्ज़' लिख चुके श्री कृष्ण कुमार यादव ने बताया कि इस पहली हवाई डाक सेवा का विशेष शुल्क छह आना रखा गया था और इससे होने वाली आय को आक्सफोर्ड एंड कैंब्रिज हॉस्टल, इलाहाबाद को दान में दिया गया। इस सेवा के लिए पहले से पत्रों के लिए खास व्यवस्था बनाई गई थी। 18 फरवरी को दोपहर तक इसके लिए पत्रों की बुकिंग की गई। पत्रों की बुकिंग के लिए ऑक्सफोर्ड कैंब्रिज हॉस्टल में ऐसी भीड लगी थी कि उसकी हालत मिनी जी.पी.ओ सरीखी हो गई थी। डाक विभाग ने यहाँ तीन-चार कर्मचारी भी तैनात किए थे। चंद रोज में हॉस्टल में हवाई सेवा के लिए 3000 पत्र पहुँच गए। एक पत्र में तो 25 रूपये का डाक टिकट लगा था। पत्र भेजने वालों में प्रयागराज की कई नामी गिरामी हस्तियाँ तो थी हीं, राजा महाराजे और राजकुमार भी थे।
पोस्टमास्टर जनरल श्री कृष्ण कुमार यादव ने बताया कि अहमदाबाद स्थित फॉरेन पोस्ट ऑफिस से हवाई जहाज द्वारा प्रतिमाह 20 हजार से ज्यादा डाक बैग देश-विदेश भेजे जा रहे हैं। इनमें 200 से ज्यादा देशों में प्रतिमाह 20 से 25 हजार डाक और पार्सल भेजे जाते हैं। इनमें 60 देशों के लिए डायरेक्ट बैगिंग की सुविधा उपलब्ध है, वहीं अन्य देशों के लिए दिल्ली या मुंबई जैसे मुख्य शहरों से विदेशों की फ्लाइट कनेक्टिविटी के हिसाब से डाक विदेशों में भेजी जाती है। फॉरेन पोस्ट ऑफिस, अहमदाबाद से प्रतिवर्ष 2 लाख से ज्यादा डाक व पार्सल विदेशों के लिए डिस्पैच किए जाते हैं। वहीं, देश के भीतर अहमदाबाद से प्रति माह 19 हजार से ज्यादा बैग, जिनमें लगभग 80,000 किलोग्राम वजन के डाक व पार्सल शामिल हैं जो हवाई जहाज से भेजे जाते हैं।
आज दुनिया भर में संचार के तमाम माध्यम हैं, परंतु पत्रों की जीवंतता का अपना अलग स्थान है। ये पत्र अपने समय का जीवंत दस्तावेज हैं। इन पत्रों में से न जाने कितने तो साहित्य के पन्नों में ढल गए। आज हवाई जहाज के माध्यम से देश-दुनिया में डाक पहुँच रही हैं, परंतु इन पत्रों ने भूमंडलीकरण की अवधारणा को उस दौर में परिभाषित किया, जब विदेश जाना भी एक दु:स्वप्न था। हवाई डाक सेवा ने न सिर्फ पत्रों को पंख लगा दिए, बल्कि लोगों के सपनों को भी उड़ान दी। देश-विदेश के बीच हुए तमाम ऐतिहासिक घटनाओं से जुड़ी बातों और पहलुओं को एक-जगह से दूसरी जगह ले जाने में हवाई डाक सेवा का योगदान सदैव अविस्मरणीय रहेगा।
ભારતમાં પ્રયાગરાજ કુંભ દરમિયાન 115 વર્ષ પહેલા શરૂ થયી હતી દુનિયાની પ્રથમ હવાઈ ડાક સેવા - પોસ્ટ માસ્ટર જનરલ કૃષ્ણ કુમાર યાદવ
દર વર્ષે, અમદાવાદ સ્થિત ફોરેન પોસ્ટ ઓફિસ માંથી હવાઈ ડાક સેવા દ્વારા 2 લાખ થી વધુ ડાક અને પાર્સલ વિદેશમાં મોકલવામાં આવે છે - પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ કૃષ્ણ કુમાર યાદવ
પ્રયાગ કુંભ મેળામાં 18 ફેબ્રુઆરી 1911 ના રોજ 6,500 પત્રો સાથે ઉડયું હતું વિમાન, શરૂ થઈ હતી દુનિયાની પહેલી હવાઈ ડાક સેવા
સમગ્ર વિશ્વમાં ડાક સેવાઓએ ઘણી લાંબી સફર કરી છે. ભારતનું સૌભાગ્ય છે કે વિશ્વની પ્રથમ હવાઈ ડાક સેવા અહીંથી શરૂ થઈ. ઉત્તર ગુજરાત પરિક્ષેત્ર, અમદાવાદના પોસ્ટ માસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે જણાવ્યું કે આ ઐતિહાસિક ઘટના 115 વર્ષ પહેલાં 18 ફેબ્રુઆરી, 1911ના રોજ પ્રયાગરાજમાં બની હતી. યોગાનુયોગ એ વર્ષે કુંભ મેળાનું પણ આયોજન થયું હતું. તે દિવસે ફ્રેન્ચ પાઇલટ મોન્સિયર હેનરી પિકેટે નવો ઇતિહાસ રચ્યો હતો. તેઓ પોતાની સાથે 6,500 પત્રો લઈને પ્રયાગરાજથી નૈની સુધી વિમાનમાં ઉડાન ભરી હતી. વિમાન હેવિલેન્ડ એરક્રાફ્ટ હતું અને તેણે વિશ્વની પ્રથમ સરકારી ડાક વહન કરવાના નવા યુગની શરૂઆત કરી હતી.
પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવના જણાવ્યા મુજબ, તે દિવસે ડાક ની ઉડાન જોવા માટે લગભગ એક લાખ લોકો પ્રયાગરાજમાં એકઠા થયા હતા જ્યારે સાંજે 5.30 વાગ્યે એક વિશેષ વિમાને યમુના નદીના કિનારેથી ઉડાન ભરી અને નદી પાર કરીને 15 કિલોમીટરનું અંતર કાપ્યું અને પ્રયાગરાજની બહારની સેન્ટ્રલ જેલની નજીક આવેલા નૈની જંકશન પાસે ઉતર્યું. કાર્યક્રમનું સ્થળ એક કૃષિ અને વેપાર મેળો હતું જે નદીના કિનારે યોજાયો હતો અને તેનું નામ 'યુપી પ્રદર્શન' હતું. આ પ્રદર્શનમાં બે ફ્લાઈંગ મશીન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા આ વિમાનની આયાત કરવામાં આવી હતી. તેના જુદા જુદા ભાગો હતા જે સામાન્ય લોકોની હાજરીમાં પ્રદર્શન સ્થળ પર ભેગાં કરવામાં આવ્યા હતા. 115 વર્ષ પહેલા પ્રયાગરાજથી નૈની જંકશન સુધીની હવાઈ સફર માત્ર 13 મિનિટમાં પૂર્ણ થઈ હતી.
પોસ્ટ માસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે જણાવ્યું કે આ ફ્લાઈટની ઉડાન માત્ર છ માઈલની હોવા છતાં આ ઘટનાને લઈને પ્રયાગરાજમાં ઐતિહાસિક ઉજવણીનો માહોલ હતો. બ્રિટિશ અને કોલોનિયલ વિમાન કંપનીએ જાન્યુઆરી 1911માં તેનું એક વિમાન પ્રદર્શન માટે ભારતમાં મોકલ્યું હતું, જે સંયોગથી પ્રયાગરાજ પહોંચ્યું ત્યારે કુંભ મેળો પણ ચાલી રહ્યો હતો. તે એવો સમય હતો જ્યારે વિમાન જોવું તો દૂર, બહુ ઓછા લોકોએ તેના વિશે બરાબર સાંભળ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં આ ઐતિહાસિક અવસરે ભારે ભીડ જામે તે સ્વાભાવિક હતું. આ સફરમાં હેનરીએ, ન માત્ર ઈતિહાસ રચ્યો પણ પહેલીવાર આકાશમાંથી દુનિયાનો સૌથી મોટો પ્રયાગ કુંભ પણ જોયો.
ભારતીય ડાક સેવાના વરિષ્ઠ અધિકારી શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવના જણાવ્યા અનુસાર, કર્નલ વાય. વિધમે પ્રથમ વખત પોસ્ટલ સત્તાવાળાઓનો સંપર્ક કરીને હવાઈ માર્ગે કેટલીક મેલ બેગ મોકલાવવી હતી, જેને તત્કાલીન ડાક વડાએ ખુશીથી મંજૂરી આપી હતી. મેલ બેગ પર ‘ફર્સ્ટ એર મેઈલ’ અને ‘ઉત્તર પ્રદેશ પ્રદર્શન, અલ્હાબાદ’ લખેલું હતું. તેના પર એક વિમાનની તસવીર પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. તેના પર પરંપરાગત કાળી શાહીને બદલે મેજેંટા શાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આયોજકો તેના વજનને લઈને ખૂબ જ ચિંતિત હતા, જેને પ્લેનમાં સરળતાથી લઈ જઈ શકાય છે. દરેક પત્રના વજન પર પણ પ્રતિબંધ હતો અને સાવચેતીપૂર્વક ગણતરી કર્યા પછી માત્ર 6,500 પત્રોને જ લઈ જવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. પ્લેનને તેના ગંતવ્ય સુધી પહોંચવામાં 13 મિનિટનો સમય લાગ્યો હતો.
શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે, જેમણે ભારતમાં ડાક સેવાઓ પર ઘણા લેખો અને પુસ્તક લખ્યા છે, 'ઇન્ડિયા પોસ્ટ: 150 ગ્લોરિયસ યર્સ', જણાવ્યું હતું કે આ પ્રથમ એર મેઇલ સેવા માટે વિશેષ ફી છ આના રાખવામાં આવી હતી અને તેમાંથી થતી આવક ઓક્સફર્ડ અને કેમ્બ્રિજ હોસ્ટેલ, અલ્હાબાદને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. આ સેવા માટે અગાઉથી પત્રોની ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. આ માટે પત્રોનું બુકિંગ 18મી ફેબ્રુઆરીના રોજ બપોર સુધી કરવામાં આવ્યું હતું. ઓક્સફર્ડ કેમ્બ્રિજ હોસ્ટેલમાં પત્ર બુકિંગ માટે એટલી ભીડ હતી કે તેની હાલત નાની જીપીઓ જેવી થઈ ગઈ હતી. પોસ્ટલ વિભાગે પણ અહીં ત્રણ-ચાર કર્મચારીઓને તૈનાત કર્યા હતા. થોડા જ દિવસોમાં હવાઈ સેવા માટેના 3,000 પત્રો હોસ્ટેલમાં પહોંચી ગયા. એક પત્રની સાથે 25 રૂપિયાની ટપાલ ટિકિટ જોડાયેલી હતી. પત્રો મોકલનારાઓમાં પ્રયાગરાજની ઘણી પ્રખ્યાત હસ્તીઓ હતી, રાજાઓ અને રાજકુમારો પણ હતા.
પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે માહિતી આપી હતી કે અમદાવાદ સ્થિત ફોરેન પોસ્ટ ઓફિસમાંથી દર મહિને 20 હજારથી વધુ ડાક બેગ હવાઈ માર્ગે ભારત અને વિદેશમાં મોકલવામાં આવે છે. આમાંથી, દર મહિને 20 થી 25 હજાર ડાક બેગ 200 થી વધુ દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે. 60 દેશો માટે સીધી બેગિંગ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે અન્ય દેશો માટે, દિલ્હી અથવા મુંબઈ જેવા મુખ્ય શહેરોથી ફ્લાઇટ કનેક્ટિવિટી મુજબ વિદેશમાં ડાક મોકલવામાં આવે છે. ફોરેન પોસ્ટ ઓફિસ, અમદાવાદથી દર વર્ષે 2 લાખથી વધુ પોસ્ટલ બેગ અને પાર્સલ વિદેશમાં મોકલવામાં આવે છે. તે જ સમયે, દેશની અંદર અમદાવાદથી દર મહિને 19 હજારથી વધુ બેગ, જેમાં લગભગ 80,000 કિલો વજનના પોસ્ટલ અને પાર્સલનો સમાવેશ થાય છે જે હવાઈ માર્ગે મોકલવામાં આવે છે.
આજે વિશ્વભરમાં સંદેશાવ્યવહારના ઘણા માધ્યમો છે, પરંતુ પત્રોની જીવંતતાનું પોતાનું અલગ સ્થાન છે. આ પત્રો તેમના સમયના જીવંત દસ્તાવેજો છે. આમાંથી કેટલાક પત્રો સાહિત્યના પાનામાં રૂપાંતરિત થયા. આજે, વિમાન દ્વારા દેશ અને વિશ્વમાં ડાક પહોંચી રહી છે, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ કુંભ અને પ્રયાગરાજ સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલો છે. આ પત્રો એવા સમયે વૈશ્વિકરણની વિભાવનાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે જ્યારે વિદેશ જવું પણ એક દુઃસ્વપ્ન હતું. હવાઈ મેલ સેવાએ માત્ર પત્રોને જ પાંખો નથી આપી પરંતુ લોકોના સપનાઓને ઉડાન પણ આપી છે. ભારત અને વિદેશ વચ્ચે બનેલી વિવિધ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલી માહિતી અને પાસાઓને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવામાં હવાઈ મેઈલ સેવાનું યોગદાન હંમેશા અવિસ્મરણીય રહેશે.
Foreign Post Office, Ahmedabad sent more than 2 lakh Mails and Parcel abroad through Air Mail Service- Postmaster General Krishna Kumar Yadav
Postal services have come a long way all over the world. India has the privilege that the world's first air mail service started from here. Postmaster General of North Gujarat Region, Ahmedabad Mr. Krishna Kumar Yadav said that this historic event took place 115 years ago on 18th February 1911 in Prayagraj. Incidentally, Kumbh Mela was also held that year. On that day, French pilot Monsieur Henri Pequet created a new history. He took 6,500 letters from Prayagraj to Naini with him in his plane. The aircraft was Heavy land Aircraft and launched a new round of the world's first official postal carriage.
Postmaster General Mr. Krishna Kumar Yadav said that, about one lakh people gathered at Prayagraj to see the Postal flight that day when a special aircraft took off from the banks of river Yamuna at around 5.30 PM, crossed the river after travelling for 15 kilometers and landed near Naini Junction which was near the Central Jail on the outskirts of Prayagraj. The venue of the event was an agricultural and trade fair which was on the banks of the river and was named 'UP Exhibition'. Two flying machines were on display at this exhibition. The aircraft was imported by some British officers. It's parts were unassembled which were assembled at the exhibition site in the presence of common people. The air journey from Prayagraj to Naini Junction was completed 115 years ago in just 13 minutes.
Indian Postal service Officer Mr. Krishna Kumar Yadav said that although this flight was just six miles, there was a historic festive atmosphere in Prayagraj. In January 1911, the British and Colonial Aeroplane Company sent one of its aircraft to India, which incidentally came to Prayagraj when the Kumbh Mela was also going on. It was such a time when people hardly heard about aeroplane. In such situation, it was natural to be overcrowded on this historic occasion. In this journey, Henry created history and for the first time, he also saw the world's largest Prayag Kumbh from the sky.
According to Postmaster General Mr. Krishna Kumar Yadav, Colonel Y. Wyndham approached the postal authorities for sending some mail bags by air, to which the then Postal head gave his approval. The mail bag had 'First Air Mail' and 'Uttar Pradesh Exhibition, Allahabad' written on it. A picture of an aircraft was also published on it. Magenta ink was used instead of traditional black ink. The organizers were very concerned about its weight, which could be easily carried in the aircraft. Restrictions were also placed on the weight of each letter and only 6,500 papers were allowed to be carried after careful calculations. It took the aircraft 13 minutes to reach its destination.
Mr. Krishna Kumar Yadav, who has written many articles and a book 'India Post: 150 Glorious Years' on postal services in India, said that the special duty of this first air mail service was kept at six ana and the income from this was donated to Oxford and Cambridge hostels, Allahabad. A special arrangement was made for this service in advance. Letters were booked for this till noon on 18 February. The Oxford Cambridge hostel was so crowded for booking of letters that its condition had become like mini GPO. The postal department also deployed three-four employees there. 3000 letters for air service reached the hostel within a few days. Among the letters, a letter was having postage stamp of Rs 25. There were many famous celebrities of Prayagraj, Raja Maharaja and Rajkumar among those who sent letters.
Postmaster General Shri Krishna Kumar Yadav said that at present more than 20,000 bags are being sent to India and abroad by air every month from the Foreign Post Office, Ahmedabad. In these, approximately 25,000 mails and parcel are being sent to more than 200 countries every month. Direct bagging facility is available for 60 countries, while for rest countries, mails are being sent abroad as per flight connectivity from major metro cities like Delhi or Mumbai. More than 2 lakh mails and parcel are being dispatched to foreign countries every year from the Foreign Post Office, Ahmedabad. At the same time, more than 19,000 bags, which include mails and parcels weighing about 80,000 kg, are being sent by air every month from Ahmedabad within India.
Today, there are numerous means of communication across the world, but the vitality of letters holds a unique place. These letters are living documents of their time. Many of these letters have transformed into pages of literature. While postal services now reach across the world via airplanes, but these letters defined the concept of globalization in an era when traveling abroad was a distant dream. The air mail service not only gave wings to the letters but also provided flight to people’s dreams. The contribution of air mail service in connecting various historical events and aspects from one place to another will always remain unforgettable.
